Si ma’patic:
Kita snang
skali dapa ajak deng kase spirit deri Denni Pinontoan, dosen Universitas
Kristen Indonesia di Tomohon (UKIT), mo
batulis tu barang yang ada skarang mar so talaeng ato so beda deng dulu. Ato
dulu ada mar so nyanda’ ada skarang. Depe istila Bahasa Indonesia: PERUBAHAN. Dia kase pili pake bahasa
Indonesia ato Manado. Kita lebe suka pake bahasa Manado. Lantaran skarang so
depe oras mo angka ato setop tu ni bahasa di atas kartas. Bukang cuma jadi
bahasa mulu/wa’ba’. Spaya lei orang nyanda’ mo semaso ni bahasa dalang bahasa
pasar ato bahasa kasar (baca: caparuni). Kita lei bapaksa diri batulis pake ni
bahasa karna mo serayo kalu torang tou muda (wo’bas) punya e’eter ato skil.
Soalnya banya orang luar bilang lei kata kalu torang orang Minahasa nyanda’
punya sastra lantaran nyanda’ ada tu’us. Ato deng kata laeng nyanda’ ada beking
buku. Ato kalu ada, amper nyanda’ dapa lia. Talalu sadiki. Deng depe panulis
itu orang luar (pasengkotan). Tamba lei torang katu’ sto nyanda’ punya tulisan
sandiri slain yang ada taderuk di batu Pinabetengan. Itu karu’ i-ile-en (realita). Tagalitu, nyanda’ bole
sangkal deng torang nimbole ambe mara. Mar
yang lebe para, perna orang setatawa pa kita karna basombayang pake bahasa
Manado serta kadim turung deri mimbar. Depe alasan karna kata kaku. Tu laeng
anggap ni bahasa nyanda’ pas mo pake bacirita deng Kasuruang. Kita sempat nae
dara kong tanya, “Kyapa, bahasa Indonesia ato Inggris itu suci so?”
Torang musti bangga kalu ada dua tou Minahasa
(fam Karundeng deng Paat) yang beking tulisan ato aksara stenografi. Sistem Karundeng yang pemerenta sepaten pake di
enteru wanua Indonesia. Sekretaris di kantor ja pake seblum ada pakakas rekam
sama deng teip kacili ato hape. Kalu perna skola di SMK jurusan perkantoran pasti kenal tu stenografi.
Kebetulan kita lulusan deri situ. Kita perna bapikir kalu sampe Wanua Minahasa
badiri sandiri, talapas deri krajaan Majapahit modern, kalu bole depe tulisan
latin ganti jo deng aksara C. Paat ato Karundeng. Depe bahasa le bahasa
Minahasa ato bahasa Manado.
Memang,
kita kebetulan lahir di taun 80-an. Des, lumayan banya yang tempo perna
kita lia, dengar, raba, rasa, ciong yang
so nyanda’ sama deng skarang. Yang kita anggap itu biasabiasa jo. Mar ada jo
yang kita pikir luar biasa. Kadangkadang rupa rasa kile’. Sampe rasa
munta….hahahaha. Banya orang pulang dari blayar so balogat Jakarta. Mungkin
dorang anggap kalu pake bahasa Manado ato kampung dorang nyanda’ mo tapake di
pergaulan. Jadi, musti bambe’he’ kalu di
kandang membe’. Itu kita trima. Mar kalu
di kampung sandiri komang musti wo’on otomatis tabale ulang ya tu logat.
Kalu orang gu
 |
| Bafoto deng walian wangko Pdt. DR. W.A. Roeroe |
nung ya balogat gunung.
Kita lahir
di Tondei, satu desa di kecamatan Motoling Barat skarang. Dulu masi kecamatan
Motoling, sampe ada lagu kalelon yang samua nama kampung di kecamatan Motoling
ada tacumu. Jadi, lebe banya kita mo baseri tu apaapa yang so taroba ato so nyanda’
sama deng dulu yang jadi di kita kampung. Lebe banya kwa’ kita pe hidop abis di
kampung to. No, bagimana kita bacirita soal kampung laeng sementara kita nyanda’
lama tinggal di situ. Conto jo kita perna tinggal brapa tahun di Amurang deng
Tondano karna skola. Cuma, biar bagitu rupa siksa kita mo rasa tu dataroba.
Kecuali kalu soal pembangunan. So bole sto mo lanjut ce? So talebe ini ona’.
Kita jo
mulai deng kita pe masa kacili. Waktu kita tau kamari orang blum ada yang depe nama
listrik ato strom deri PLN. Jalang sampe di tenga kampung balubang deng pece
kalu musim ujang. Masi banya roda sapi (depe kas pake sabua). Pigi skola nyanda
bawa tas, kita pe permainan cuma logong yang so sepata akang kuku spaya nyanda
bagaro kong ika deng benang ato tali yang kita beking deri karong plastik. Pigi
Motoling ato Ongkau masi jalang kaki. Mandi lei masi di pancurang. Karna blum
ada strom, abis makang malang langsung tidor. Karna lampu botol tu ja pake tu
lubang idong pagipagi bangong kamari so punung asap. Di kampung masi ada krois
(semacam piket di ruma kuntua). Dorang pe karja ya apa jo tu mo suru no.
Lengkali momasa, antar surat, bersi kobong. Waktu itu masi ada orang barete
bakulawat deng lidi di tenga kampung. Sangaja mo setunjung pa samua orang.
Dorang itu anggota mapalus. Di karja mapalus ato ma’ando ada istila bagalang,
kemi’cir, kemarua, batugal, deng bapela. Kalu karja bakopra ada istila ma’bang,
bakupas, sorob, bakore, bapanggang, mafafa, laput, kwartal, tumpas, kasa’ang,
ri’dir, parapara, antangang. Di karja bagula ada istila me’bel, wayong, semu’up, sareng, sangkor, porno, mawai’,
palopalo, sangatakoi, ta’ember, wereng, longkai, kemawaruang, posok, pagi’,
remoyor, keme’et, ma’buta, deng tumongka’. Kalu gula nyanda mo kras, itu brarti
ada lo’lok da minum tu saguer.
Kalu dapa
saki blum jang pigi pa dokter. Saki puru minung minya tana. Tapotong ato
takuris uba deng bungatakuti ato rumpu membe’. Kokehe uba deng minung aer
goraka ato lemong suangi ramas campur gula. Ade’ teke’ mata tinggi kompres deng
kucai ato uru deng minya kalapa. Kalu salese lei cuma uru karna banya tu
tukanguru. Kalu panas kras, goso tu badang deng minya klapa kong temple deng
daong pisang yang masing muda, luluna. Anak baru lahir pe pusa’ cuma ja iris
deng tete’ba’ (piso dabeking deri kuli bulu). Bubur ade’ deri bras alusa ato
bras milu yang alus skali. Depe mama isi di mulu dulu baru kase sua pa ade’.
Parampuang ato wewene yang baru melahirkan musti banya remyunduk (makang yang
bakuakua). Biasa sayor kenal ato bayam mira. Mayana lei ja pake seuba saki. Kalu
anjing gigi, goso deng gula batu ato sabong. Kalu dapa gatalgatal karna makang
ikang so nyanda fresko, minung santang. Orang yang minung racung, kalu blum
talalu para, bole sebae deng santang. Parampuang bantahang uba deng bakera. Kalu
lungsiang, torang dulu orang tua ja seminung biji kuning tumbu campur gula
mera. Depe rasa sangot. Mar ja dapa paksa minung. Kalu masi ja takincing di
tampa tidor, musti minung aer bulu. Kalu mimpi jaha/besae, sebolae tu bantal
kong paka tiga kali. Kalu barang ilang pigi tanya ma’tengo.
Jang
bajalang kalu ada orang buang soe tiga kali. Lewat di pancurang ato tampa mandi
musti bapurapura kokohe. Tiap bulan basar ada upacara ma’weru ni ubat. Kalu
bakilat sebabunyi mulu sama deng baciom babunyi. Tidor nimbole mangada pintu
ato jandela. Spaya nyanda taganggu tu tidor, sandar akang sosapu lante tu
pintu. Nimbole basosapu malam. Kalu bini hamil, tu laki jang sambarang ika
tali. Tu anak gampang mo tabungkus deng tali pusa’. Amper samua tu katakata di
atas so jarang ja pake. Tu so jadi kebiasaan so tailang tu banya.
Kita masi
inga dulu torang bermeng kalie’, plinggir (kalu musim baangin), benteng,
benteng kayu, lulutau (depe pluru bole pake kertas ato kupa), senjata skiping, kokotrek,
gaco’, bulatan, kanikir, goro, ces gambar, bakabaka sambunyi, lantaka deng
petaspetas busi (kalu dekat Natal/Taunbaru), kuda kayu/kuda tampurung (orang
tua larang lantaran banya jadi papancuri telor di sori), samua permainan itu so
nyanda’ perna kita lia ato dengar anakanak beking skarang. Karna so ada pleistesyen,
hape deng telefisi. Permainan yang pake strom deng beking rusak mata. Permainan
yang dabli bukang anak beking sandiri.
Di kita pe
ro’ong, Tondei, tempo itu blum tapisa jadi tiga, masi enteru, orang tua deng
anakanak masi pake bahasa tana’. Torang pe Kuntua (baca: Ukung Tu’a) kalu mo palakat
di corong/lospeker sampe brapa jam pake bahasa tana’. Dia lei waktu itu
ulangulang bilang spaya jang ja babli sayor ato ramparampa karna bole tanang di
bedeng muka ruma sandiri.
Sebagian dulu
ja malayu mar nyanda’ sama deng malayu di Manado. Serta so banya tu orang
Tondei ja pigi kasana, so banya tu kata baru dorang bawa ka kampung. Conto: teke’
jadi kacili, kitia jadi kita, kami taganti deng torang, angko taganti deng
ngana, kamo taganti deng ngoni, klamaring jadi kemarin, strat jadi jalang, labrak
jadi pukul, basero’ jadi basosere, ku’a jadi kwa’, ona’ jadi sto, ce jadi kang,
kitiare jadi kitare, pisyang jadi pisang, bastail jadi bagaya, ki’i ato lai
jadi le, bahodeng jadi ba-make-up deng laenglaeng. So banya so talupa karna so
jarang pake. Kata tabea ato tabi’ deng tengari so nyanda’ ja dapa dengar
skarang. Korang slamat pagi, siang, sore, malam.
Dulu samua
anak musti karja kalu pulang skola. Parampuang deng lakilaki sama. Orangtua ja
se bakutukar tu karja. Umpamanya, ini hari kita momasa, cuci piring, basosapu, bagiling,
bacuci baju, manimpang. Tu ade ato kaka’ prampuang batimba, cari kayu api, ambe
makanang babi deng bawa nasi pa orang karja ato mama deng papa di kobong. Depe
beso’ taputar. Dorang pe karja jadi kita pe karja. Kita pe karja jadi dorang
punya. Mar tempo masi momasa di dodika. Blum otomatis sama skarang pake rice cooker. Jadi musti jaga. Ada istila
momasa yang masi kita inga: pe’eng, rao, pupus, wereng, kai’, kore, teru,
tanak, seputar. Torang masi jarang makang nasi puti. Masi bras milu giling. Ada
brapa orang kampung yang so punya gilingan milu. Nasi milu ini paling pas kalu
se bakupar deng ikang tikus. Ato sirang akang kua tina’pe. Soal makang, dulu torang tabiasa deng
camu-camu: geto’, kokole’, befang tai minya (waktu minya kalapa ja beking
sandiri), brodgoreng, lemet, nogosari/pisang kukus, apang, nasi ja’a, ondeonde,
cucur. Kalu beking kukis Natal deng Taunbaru masi ja panggang pake oven beking sandiri. Ne banya gonofu
takumpul di dapur. Depe topong le deri ubi cabu ato bras. Sekitar taun 90-an
kalu hari basar ato ada pesta kaweng: ada acara maengket ato badot deng kaceba.
Lamalama ilang taganti deng disko. Karna so toptop tu teip dek deng salonsalon
basar. Cuma dulu nyanda’ ada keluarga beking acara kalu baptis anak ato sidi.
Cuma ibada biasa. Skarang acara hut anak masi mera so baacara basar pake sewa
saunsistem.
Dulu,
ampersiang lei so ribut deng sibuk tu orangorang pigi ka kobong mo baku riki
spaya tu saguer/tombal nyanda’ mo asang. Ato ampa’pa’an (lantaran) tambor
babunyi. Rombongan ma’ando/mapalus mo lewat. Skarang so nyanda’ ada. So banya
yang bli mesin paras. Cuma satu ato dua orang bole mo se klar satu hari tu
kobong wangker. Kalu soal karja pongseo, so ada yang taroba. Lebe banya suka
beking captikus deripada bagula. Karna kalu bacaptikus lebe gambang/sadiki
karja deng nyanda’ musti bangong pagi skali. Istila sama deng sareng so taganti
deng gelon, sangkor so jadi drum, rumping jadi blangagoreng, tumongka’ jadi
bapalo, keme’et jadi batifar, semu’up jadi bairis, rererot jadi tali, a’kel
jadi pongseo, tombal/upe’ jadi saguer, melep jadi minum, me’bel jadi toki.
Bagitu lei tu di laenglaeng: batambereng jadi bagantong, ta’terong jadi jago
lari, ayang lemukut jadi ayam baforo, peros jadi sogili, geme’ger jadi
totofore,
Perna top
tu kata spanspan, kong top bole jo, patapata/brekdens, bajontra
(manari sama deng John Travolta pe gaya), tambio’, lokal/sefia (hugel), lagar/lahar, patopato, tindis
kenop, porkas, disket, pocopoco, bolsak, kalelon, , rader, kapista, cako (captikus kokakola), barol, flasgordon, karlota. Di jaman telenovela Maria Mercedes deng Kasandra sampe
banya anak di Tondei nama bagitu. Skarang Surti. Dulu kalu cingke so talewat
torang ja bilang bontet ato rudal. Istila rudal muncul karena waktu itu negara
Irak sementara prang deng Iran kalu nyanda’ sala dengar deri radio.
Skarang so
ada istila baru heng (takancing), lalod (plang/foya), ojek/ompreng, serfer,
miskol, tek, bebe em, fles, remot, habe o, wol, ceting, aplod, danlod, laik, paswert,
situs, feisbuk, twiter, frenster, fotoprofil, sken, gaptek, sidi/fisidi player,
elsidi, bern, baliho, togel, printer, computer, kabeldata, kartrider, softwer,
hardwer, hardis, tacskrin, tuts, kibord, firus, imeil, klik, maus, siknal,
status, inboks, infraret, blutut, gigabait, carjer, katric, digital, blog,
loncing, yutup, ringrod, dugem. Istila serta so top tu computer deng internet. Kalu
di greja so ada istila dunamis. Itu yang baru. Dulu pa kita greja nyanda ada itu.
Slain deri
segi bicara ato bahasa, tu yang so taroba ada di a’aramen ato tradisi. Pesta
kaweng dulu cuma pakeang broit deng depe par yang ja sewa. Yang laeng pemuda
ato pemerenta di jaga/lukar yang sadia. So tamaso deng depe prong,
sabua/todong, deng pakakas: makang, minum; tampa dudu, meja. Makanan lei momasa
sandiri. Acara kumawus ato ampa pulu hari so sama deng pesta kaweng skarang. So
ja sewa prong deng pesan makanan ketring. Depe alasan kata lebe mura deng
gampang. Peti mati dulu basbas kampung yang ja beking. Skarang korang ja bli
lantaran so susa cari kayu.
Mudamudahan
kita pe tatawoi/karja ini pute deng ito’ Denni pe kasale’ang. Jang sosere. Soalnya
nyanda talalu dalang depe si-sigil-en ato analisa. Depe susunan lei sadiki
tafiaro. So ini kasiang kita pe re-reka-en/kreasi. Mungkin so talalu lamu’
lantaran mo tutu tu target dua ribu kata. Kataretare kita pikir itu Cuma
sadikit. Ternyata kote banya jo . Asi nimema’ en tana’ wo langit ke’karu’ em
pa’warengang em makapulu’ sama’. Pakatu’an wo pakalowiren cita imbaya.