Jumat, 21 Maret 2014

TOU MINAHASA, TOU IKO AROS?




Si ma’patic:

ISWAN SUAL*[1]



Kita snang skali dapa ajak deng kase spirit deri Denni Pinontoan, dosen Universitas Kristen Indonesia di Tomohon (UKIT),  mo batulis tu barang yang ada skarang mar so talaeng ato so beda deng dulu. Ato dulu ada mar so nyanda’ ada skarang. Depe istila Bahasa Indonesia: PERUBAHAN. Dia kase pili pake bahasa Indonesia ato Manado. Kita lebe suka pake bahasa Manado. Lantaran skarang so depe oras mo angka ato setop tu ni bahasa di atas kartas. Bukang cuma jadi bahasa mulu/wa’ba’. Spaya lei orang nyanda’ mo semaso ni bahasa dalang bahasa pasar ato bahasa kasar (baca: caparuni). Kita lei bapaksa diri batulis pake ni bahasa karna mo serayo kalu torang tou muda (wo’bas) punya e’eter ato skil. Soalnya banya orang luar bilang lei kata kalu torang orang Minahasa nyanda’ punya sastra lantaran nyanda’ ada tu’us. Ato deng kata laeng nyanda’ ada beking buku. Ato kalu ada, amper nyanda’ dapa lia. Talalu sadiki. Deng depe panulis itu orang luar (pasengkotan). Tamba lei torang katu’ sto nyanda’ punya tulisan sandiri slain yang ada taderuk di batu Pinabetengan. Itu karu’ i-ile-en (realita). Tagalitu, nyanda’ bole sangkal deng torang nimbole  ambe mara. Mar yang lebe para, perna orang setatawa pa kita karna basombayang pake bahasa Manado serta kadim turung deri mimbar. Depe alasan karna kata kaku. Tu laeng anggap ni bahasa nyanda’ pas mo pake bacirita deng Kasuruang. Kita sempat nae dara kong tanya, “Kyapa, bahasa Indonesia ato Inggris itu suci so?”
Torang musti bangga kalu ada dua tou Minahasa (fam Karundeng deng Paat) yang beking tulisan ato aksara stenografi. Sistem Karundeng yang pemerenta sepaten pake di enteru wanua Indonesia. Sekretaris di kantor ja pake seblum ada pakakas rekam sama deng teip kacili ato hape. Kalu perna skola di SMK jurusan perkantoran pasti kenal tu stenografi. Kebetulan kita lulusan deri situ. Kita perna bapikir kalu sampe Wanua Minahasa badiri sandiri, talapas deri krajaan Majapahit modern, kalu bole depe tulisan latin ganti jo deng aksara C. Paat ato Karundeng. Depe bahasa le bahasa Minahasa ato bahasa Manado.

Memang, kita kebetulan lahir di taun 80-an. Des, lumayan banya yang tempo perna kita  lia, dengar, raba, rasa, ciong yang so nyanda’ sama deng skarang. Yang kita anggap itu biasabiasa jo. Mar ada jo yang kita pikir luar biasa. Kadangkadang rupa rasa kile’. Sampe rasa munta….hahahaha. Banya orang pulang dari blayar so balogat Jakarta. Mungkin dorang anggap kalu pake bahasa Manado ato kampung dorang nyanda’ mo tapake di pergaulan. Jadi, musti  bambe’he’ kalu di kandang membe’. Itu kita trima. Mar kalu  di kampung sandiri komang musti wo’on otomatis tabale ulang ya tu logat. Kalu orang gu
Bafoto deng walian wangko Pdt. DR. W.A. Roeroe
nung ya balogat gunung.
Kita lahir di Tondei, satu desa di kecamatan Motoling Barat skarang. Dulu masi kecamatan Motoling, sampe ada lagu kalelon yang samua nama kampung di kecamatan Motoling ada tacumu. Jadi, lebe banya kita mo baseri tu apaapa yang so taroba ato so nyanda’ sama deng dulu yang jadi di kita kampung. Lebe banya kwa’ kita pe hidop abis di kampung to. No, bagimana kita bacirita soal kampung laeng sementara kita nyanda’ lama tinggal di situ. Conto jo kita perna tinggal brapa tahun di Amurang deng Tondano karna skola. Cuma, biar bagitu rupa siksa kita mo rasa tu dataroba. Kecuali kalu soal pembangunan. So bole sto mo lanjut ce? So talebe ini ona’.
Kita jo mulai deng kita pe masa kacili. Waktu kita tau kamari orang blum ada yang depe nama listrik ato strom deri PLN. Jalang sampe di tenga kampung balubang deng pece kalu musim ujang. Masi banya roda sapi (depe kas pake sabua). Pigi skola nyanda bawa tas, kita pe permainan cuma logong yang so sepata akang kuku spaya nyanda bagaro kong ika deng benang ato tali yang kita beking deri karong plastik. Pigi Motoling ato Ongkau masi jalang kaki. Mandi lei masi di pancurang. Karna blum ada strom, abis makang malang langsung tidor. Karna lampu botol tu ja pake tu lubang idong pagipagi bangong kamari so punung asap. Di kampung masi ada krois (semacam piket di ruma kuntua). Dorang pe karja ya apa jo tu mo suru no. Lengkali momasa, antar surat, bersi kobong. Waktu itu masi ada orang barete bakulawat deng lidi di tenga kampung. Sangaja mo setunjung pa samua orang. Dorang itu anggota mapalus. Di karja mapalus ato ma’ando ada istila bagalang, kemi’cir, kemarua, batugal, deng bapela. Kalu karja bakopra ada istila ma’bang, bakupas, sorob, bakore, bapanggang, mafafa, laput, kwartal, tumpas, kasa’ang, ri’dir, parapara, antangang. Di karja bagula ada istila me’bel, wayong,  semu’up, sareng, sangkor, porno, mawai’, palopalo, sangatakoi, ta’ember, wereng, longkai, kemawaruang, posok, pagi’, remoyor, keme’et, ma’buta, deng tumongka’. Kalu gula nyanda mo kras, itu brarti ada lo’lok da minum tu saguer.
Kalu dapa saki blum jang pigi pa dokter. Saki puru minung minya tana. Tapotong ato takuris uba deng bungatakuti ato rumpu membe’. Kokehe uba deng minung aer goraka ato lemong suangi ramas campur gula. Ade’ teke’ mata tinggi kompres deng kucai ato uru deng minya kalapa. Kalu salese lei cuma uru karna banya tu tukanguru. Kalu panas kras, goso tu badang deng minya klapa kong temple deng daong pisang yang masing muda, luluna. Anak baru lahir pe pusa’ cuma ja iris deng tete’ba’ (piso dabeking deri kuli bulu). Bubur ade’ deri bras alusa ato bras milu yang alus skali. Depe mama isi di mulu dulu baru kase sua pa ade’. Parampuang ato wewene yang baru melahirkan musti banya remyunduk (makang yang bakuakua). Biasa sayor kenal ato bayam mira. Mayana lei ja pake seuba saki. Kalu anjing gigi, goso deng gula batu ato sabong. Kalu dapa gatalgatal karna makang ikang so nyanda fresko, minung santang. Orang yang minung racung, kalu blum talalu para, bole sebae deng santang. Parampuang bantahang uba deng bakera. Kalu lungsiang, torang dulu orang tua ja seminung biji kuning tumbu campur gula mera. Depe rasa sangot. Mar ja dapa paksa minung. Kalu masi ja takincing di tampa tidor, musti minung aer bulu. Kalu mimpi jaha/besae, sebolae tu bantal kong paka tiga kali. Kalu barang ilang pigi tanya ma’tengo.
Jang bajalang kalu ada orang buang soe tiga kali. Lewat di pancurang ato tampa mandi musti bapurapura kokohe. Tiap bulan basar ada upacara ma’weru ni ubat. Kalu bakilat sebabunyi mulu sama deng baciom babunyi. Tidor nimbole mangada pintu ato jandela. Spaya nyanda taganggu tu tidor, sandar akang sosapu lante tu pintu. Nimbole basosapu malam. Kalu bini hamil, tu laki jang sambarang ika tali. Tu anak gampang mo tabungkus deng tali pusa’. Amper samua tu katakata di atas so jarang ja pake. Tu so jadi kebiasaan so tailang tu banya.
Kita masi inga dulu torang bermeng kalie’, plinggir (kalu musim baangin), benteng, benteng kayu, lulutau (depe pluru bole pake kertas ato kupa), senjata skiping, kokotrek, gaco’, bulatan, kanikir, goro, ces gambar, bakabaka sambunyi, lantaka deng petaspetas busi (kalu dekat Natal/Taunbaru), kuda kayu/kuda tampurung (orang tua larang lantaran banya jadi papancuri telor di sori), samua permainan itu so nyanda’ perna kita lia ato dengar anakanak beking skarang. Karna so ada pleistesyen, hape deng telefisi. Permainan yang pake strom deng beking rusak mata. Permainan yang dabli bukang anak beking sandiri.
Di kita pe ro’ong, Tondei, tempo itu blum tapisa jadi tiga, masi enteru, orang tua deng anakanak masi pake bahasa tana’. Torang pe Kuntua (baca: Ukung Tu’a) kalu mo palakat di corong/lospeker sampe brapa jam pake bahasa tana’. Dia lei waktu itu ulangulang bilang spaya jang ja babli sayor ato ramparampa karna bole tanang di bedeng muka ruma sandiri.
Sebagian dulu ja malayu mar nyanda’ sama deng malayu di Manado. Serta so banya tu orang Tondei ja pigi kasana, so banya tu kata baru dorang bawa ka kampung. Conto: teke’ jadi kacili, kitia jadi kita, kami taganti deng torang, angko taganti deng ngana, kamo taganti deng ngoni, klamaring jadi kemarin, strat jadi jalang, labrak jadi pukul, basero’ jadi basosere, ku’a jadi kwa’, ona’ jadi sto, ce jadi kang, kitiare jadi kitare, pisyang jadi pisang, bastail jadi bagaya, ki’i ato lai jadi le, bahodeng jadi ba-make-up deng laenglaeng. So banya so talupa karna so jarang pake. Kata tabea ato tabi’ deng tengari so nyanda’ ja dapa dengar skarang. Korang slamat pagi, siang, sore, malam.
Dulu samua anak musti karja kalu pulang skola. Parampuang deng lakilaki sama. Orangtua ja se bakutukar tu karja. Umpamanya, ini hari kita momasa, cuci piring, basosapu, bagiling, bacuci baju, manimpang. Tu ade ato kaka’ prampuang batimba, cari kayu api, ambe makanang babi deng bawa nasi pa orang karja ato mama deng papa di kobong. Depe beso’ taputar. Dorang pe karja jadi kita pe karja. Kita pe karja jadi dorang punya. Mar tempo masi momasa di dodika. Blum otomatis sama skarang pake rice cooker. Jadi musti jaga. Ada istila momasa yang masi kita inga: pe’eng, rao, pupus, wereng, kai’, kore, teru, tanak, seputar. Torang masi jarang makang nasi puti. Masi bras milu giling. Ada brapa orang kampung yang so punya gilingan milu. Nasi milu ini paling pas kalu se bakupar deng ikang tikus. Ato sirang akang kua tina’pe.  Soal makang, dulu torang tabiasa deng camu-camu: geto’, kokole’, befang tai minya (waktu minya kalapa ja beking sandiri), brodgoreng, lemet, nogosari/pisang kukus, apang, nasi ja’a, ondeonde, cucur. Kalu beking kukis Natal deng Taunbaru masi ja panggang pake oven beking sandiri. Ne banya gonofu takumpul di dapur. Depe topong le deri ubi cabu ato bras. Sekitar taun 90-an kalu hari basar ato ada pesta kaweng: ada acara maengket ato badot deng kaceba. Lamalama ilang taganti deng disko. Karna so toptop tu teip dek deng salonsalon basar. Cuma dulu nyanda’ ada keluarga beking acara kalu baptis anak ato sidi. Cuma ibada biasa. Skarang acara hut anak masi mera so baacara basar pake sewa saunsistem.
Dulu, ampersiang lei so ribut deng sibuk tu orangorang pigi ka kobong mo baku riki spaya tu saguer/tombal nyanda’ mo asang. Ato ampa’pa’an (lantaran) tambor babunyi. Rombongan ma’ando/mapalus mo lewat. Skarang so nyanda’ ada. So banya yang bli mesin paras. Cuma satu ato dua orang bole mo se klar satu hari tu kobong wangker. Kalu soal karja pongseo, so ada yang taroba. Lebe banya suka beking captikus deripada bagula. Karna kalu bacaptikus lebe gambang/sadiki karja deng nyanda’ musti bangong pagi skali. Istila sama deng sareng so taganti deng gelon, sangkor so jadi drum, rumping jadi blangagoreng, tumongka’ jadi bapalo, keme’et jadi batifar, semu’up jadi bairis, rererot jadi tali, a’kel jadi pongseo, tombal/upe’ jadi saguer, melep jadi minum, me’bel jadi toki. Bagitu lei tu di laenglaeng: batambereng jadi bagantong, ta’terong jadi jago lari, ayang lemukut jadi ayam baforo, peros jadi sogili, geme’ger jadi totofore,
Perna top tu kata spanspan, kong top bole jo, patapata/brekdens, bajontra (manari sama deng John Travolta pe gaya), tambio’, lokal/sefia (hugel), lagar/lahar, patopato, tindis kenop, porkas, disket, pocopoco, bolsak, kalelon, , rader, kapista, cako (captikus kokakola), barol, flasgordon, karlota. Di jaman telenovela Maria Mercedes deng Kasandra sampe banya anak di Tondei nama bagitu. Skarang Surti. Dulu kalu cingke so talewat torang ja bilang bontet ato rudal. Istila rudal muncul karena waktu itu negara Irak sementara prang deng Iran kalu nyanda’ sala dengar deri radio.
Skarang so ada istila baru heng (takancing), lalod (plang/foya), ojek/ompreng, serfer, miskol, tek, bebe em, fles, remot, habe o, wol, ceting, aplod, danlod, laik, paswert, situs, feisbuk, twiter, frenster, fotoprofil, sken, gaptek, sidi/fisidi player, elsidi, bern, baliho, togel, printer, computer, kabeldata, kartrider, softwer, hardwer, hardis, tacskrin, tuts, kibord, firus, imeil, klik, maus, siknal, status, inboks, infraret, blutut, gigabait, carjer, katric, digital, blog, loncing, yutup, ringrod, dugem. Istila serta so top tu computer deng internet. Kalu di greja so ada istila dunamis. Itu yang baru. Dulu pa kita greja nyanda ada itu.
Slain deri segi bicara ato bahasa, tu yang so taroba ada di a’aramen ato tradisi. Pesta kaweng dulu cuma pakeang broit deng depe par yang ja sewa. Yang laeng pemuda ato pemerenta di jaga/lukar yang sadia. So tamaso deng depe prong, sabua/todong, deng pakakas: makang, minum; tampa dudu, meja. Makanan lei momasa sandiri. Acara kumawus ato ampa pulu hari so sama deng pesta kaweng skarang. So ja sewa prong deng pesan makanan ketring. Depe alasan kata lebe mura deng gampang. Peti mati dulu basbas kampung yang ja beking. Skarang korang ja bli lantaran so susa cari kayu.
Mudamudahan kita pe tatawoi/karja ini pute deng ito’ Denni pe kasale’ang. Jang sosere. Soalnya nyanda talalu dalang depe si-sigil-en ato analisa. Depe susunan lei sadiki tafiaro. So ini kasiang kita pe re-reka-en/kreasi. Mungkin so talalu lamu’ lantaran mo tutu tu target dua ribu kata. Kataretare kita pikir itu Cuma sadikit. Ternyata kote banya jo . Asi nimema’ en tana’ wo langit ke’karu’ em pa’warengang em makapulu’ sama’. Pakatu’an wo pakalowiren cita imbaya.


* Si ma’patic/panulis: tou Minahasa, cerpenis, novelis, panyair. Lahir di ro’ong Tondei Kecamatan Motoling Barat Kabupaten Minahasa Selatan Propinsi Sulawesi Utara. Bagra mo semaju aram/budaya Minahasa di Sanggar “Tumondei” Minahasa Selatan.

Tidak ada komentar:

Posting Komentar